• JoomlaWorks Simple Image Rotator
  • JoomlaWorks Simple Image Rotator
  • JoomlaWorks Simple Image Rotator

Miasto Jezusa

Nazwa Kafarnaum wywodzi się od hebrajskich słów kfar Nahum, co oznacza „wieś Nahuma”. Takie nazwy tworzono zazwyczaj od imion bogatych lub ważnych postaci, które zamieszkiwały daną miejscowość. Niestety, nie wiemy, kim był Nahum. Jednak w języku hebrajskim nazwy własne odgrywały ważną rolę, ponieważ miały znaczenie symboliczne. Warto zatem wspomnieć, że hebrajskie imię Nahum pochodzi od czasownika naham – „pocieszać”, a zatem nazwę tę można interpretować jako Miasto Pocieszenia.

W starożytności ta osada rybacka była małym portem na północnym brzegu Jeziora Galilejskiego, około 4 km od ujścia Jordanu. Choć Kafarnaum leżało na pograniczu terytorium pokolenia Zabulona i Neftalego, to jednak jego nazwa nie pojawia się w Starym Testamencie, lecz dopiero w czasach rzymskich. Znaczenie ekonomiczne i strategiczne miejscowość zawdzięczała położeniu, ponieważ w jej okolicy biegła główna droga z Damaszku na wybrzeże Morza Śródziemnego. Żydowski historyk Józef Flawiusz opisuje Kafarnaum jako bardzo urodzajną miejscowość, a jej ludność jako aktywnych uczestników walk przeciw Rzymianom (Józef Flawiusz, Wojna żydowska, III, 516–521; Autobiografia, 72). Jednak sławę Kafarnaum zawdzięcza wydarzeniom opisanym w Nowym Testamencie. Warto przyjrzeć się roli, jaką odegrało to miasto u początków głoszenia Dobrej Nowiny w Galilei, gdy zyskało miano Miasta Jezusa. Dziś są tu pozostałości starożytnej osady, które pielgrzymi odwiedzają w poszukiwaniu śladów ziemskiego Jezusa.

Przekazy ewangelistów

Kafarnaum było głównym ośrodkiem działalności Jezusa w Galilei. Nazwa miejscowości pojawia się w relacjach ewangelistów 16 razy w kontekście kolejnych Jego pobytów w mieście. W Ewangelii św. Marka Kafarnaum jest wymienione trzykrotnie, u św. Mateusza czterokrotnie, św. Łukasza czterokrotnie, a u św. Jana pięć razy. Ewangelie synoptyczne, czyli Marka, Mateusza i Łukasza (zwane tak, ponieważ większość ich relacji można zestawić) są zasadniczo zgodne co do działalności Jezusa Chrystusa w Kafarnaum. Z tymi relacjami znacznie pokrywa się także przekaz św. Jana. Każdy z opisów ma jednak również cechy specyficzne, a czasem podaje inne wydarzenia. Dzięki temu można zebrać wiele informacji na temat ziemskiej działalności Jezusa i odkryć rysy wizerunku Chrystusa charakterystyczne dla poszczególnych ewangelistów. Nazwa Kafarnaum przewija się od początku działalności publicznej Jezusa Chrystusa w Galilei. Marek wymienia tę miejscowość po raz pierwszy po powołaniu przez Jezusa Szymona i jego brata Andrzeja nad Jeziorem Galilejskim (Mk 1,21).

Mateusz wspomina, że po uwięzieniu Jana Jezus usunął się do Galilei, opuścił swoje rodzinne miasto Nazaret i poszedł do Kafarnaum, gdzie znalazł pierwszych uczniów: Piotra, Andrzeja i dwóch synów Zebedeusza (Mt 4,18–22). Charakterystyczne jest to, że Mateusz precyzyjnie określa położenie osady, podając, że Jezus ...przyszedł i osiadł w Kafarnaum nad jeziorem, na pograniczu [ziem] Zabulona i Neftalego. Tak miało się spełnić słowo proroka Izajasza: „Ziemia Zabulona i ziemia Neftalego, na drodze ku morzu, Zajordanie, Galilea pogan! Lud, który siedział w ciemności, ujrzał światło wielkie, i mieszkańcom cienistej krainy śmierci wzeszło światło” (Mt 4,13–16). Mateusz, który adresuje swoje dzieło do Żydów nawróconych na chrześcijaństwo, wielokrotnie podkreśla, że Jezus z Nazaretu to Mesjasz z rodu Dawida, posłany do Izraela i zapowiadany przez proroków. Zapowiedzi te realizują się w określonych miejscach. Również w Kafarnaum, leżącym na skrzyżowaniu dróg i wpływów świata żydowskiego i pogańskiego. Tam też Jezus zaczął nauczać o królestwie niebieskim, a następnie w okolicy powołał pierwszych uczniów (Mt 4, 17–23). Podobnie jak w relacji Marka potwierdza się, że Jezus przebywał w Kafarnaum przez dłuższy czas.

Ewangeliści przekazują, że w Kafarnaum Jezus chodził w szabat do synagogi (Mk 1,21. 23, por. Łk 4,31–32), gdzie nie tylko nauczał, ale także uzdrawiał oraz wypędzał demony (Mt 17,24; Mk 2,1; Łk 4,23.31; J 2,12; 6,17.24).

Ewangelista Marek tak opisuje nauczanie i działanie Jezusa w synagodze w szabat: Zdumiewali się Jego nauką: uczył ich bowiem jak ten, który ma władzę, a nie jak uczeni w Piśmie. Był właśnie w ich synagodze człowiek opętany przez ducha nieczystego. Zaczął on wołać: „Czego chcesz od nas, Jezusie Nazarejczyku? Przyszedłeś nas zgubić. Wiem, kto jesteś: Święty Boga”. Lecz Jezus rozkazał mu surowo: „Milcz i wyjdź z niego!” Wtedy duch nieczysty zaczął nim miotać i z głośnym krzykiem wyszedł z niego (Mk 1,22–26, por. Łk 4,33–37). Zakaz mówienia ma miejsce również w wielu innych przypadkach, między innymi po uzdrowieniu paralityka w Kafarnaum (Mk 2,5–12 Mt 9,1–8; Łk 5,17–26). Jezus Chrystus ukazany jako mocen wyganiać złe duchy, jako ktoś, kto ma władzę przebaczania grzechów, nakazuje świadkom tych czynów milczenie i nie pozwala, by ogłoszono Go Mesjaszem- Chrystusem. Ewangeliści przekazują opisy licznych uzdrowień, które miały miejsce w Kafarnaum, a wśród nich także uzdrowienie teściowej Szymona (Mk 1,30–34).

Warto zwrócić uwagę, że ewangeliści, mówiąc o pobycie Jezusa w Kafarnaum, wspominają to w szczególny sposób: Gdy po pewnym czasie wrócił do Kafarnaum, posłyszano, że jest w domu (Mk 2,1). Podobnie w kontekście powrotu Jezusa z uczniami do domu: Tak przyszli do Kafarnaum. Gdy był [już] w domu, zapytał ich: „O czym to rozprawialiście w drodze?” (Mk 9,33). Choć nie określono, o jakim domu jest mowa, to jednak z relacji innych ewangelistów wiemy, że chodzi o dom Szymona Piotra (Mt 8,14; Łk 4,38). Mateusz, nie podając nazwy, wspomina, że Jezus wsiadł do łodzi, przeprawił się z powrotem i przyszedł do swego miasta (Mt 9,1). Takie sformułowania potwierdzają, że Jezus wybrał Kafarnaum na swój dom w czasie pobytu w Galilei, tam znalazł pierwszych uczniów i tam wracał po kolejnych etapach nauczania.

Wybranie Kafarnaum przez Jezusa Chrystusa sprawia, że jest to miasto, od którego się więcej wymaga – było ono bowiem świadkiem wielkich czynów Mesjasza. Dlatego też Kafarnaum, które się nie nawróciło, zostaje wymienione wśród miast przeklętych. Ewangeliści przypominają słowa Jezusa, który – jak to czynili starotestamentowi prorocy – zapowiada zagładę miejscowości takich, jak Korozain, Betsaida, Tyr, Sydon i Kafarnaum: A ty, Kafarnaum, czy aż do nieba masz być wyniesione? Aż do Otchłani zejdziesz. Bo gdyby w Sodomie działy się cuda, które się w tobie dokonały, przetrwałaby aż do dnia dzisiejszego. Toteż powiadam wam: Ziemi sodomskiej lżej będzie w dzień sądu niż tobie (Mt 11,23–24, zob. Łk 10,12–15).

Położenie miasta przy głównym szlaku handlowym miało wpływ na zróżnicowanie mieszkańców, wśród których byli także poganie. Potwierdza to opowiadanie o uzdrowieniu sługi rzymskiego setnika zawarte w relacji trzech ewangelistów (Mt 8,5–13; Łk 7,1–10; por. J 4,46–54): Gdy [Jezus] wszedł do Kafarnaum, zwrócił się do Niego setnik i prosił Go, mówiąc: „Panie, sługa mój leży w domu sparaliżowany i bardzo cierpi”. Rzekł mu Jezus: „Przyjdę i uzdrowię go”. Lecz setnik odpowiedział: „Panie, nie jestem godzien, abyś wszedł pod dach mój, ale powiedz tylko słowo, a mój sługa odzyska zdrowie. Bo i ja, choć podlegam władzy, mam pod sobą żołnierzy. Mówię temu: »Idź!« – a idzie; drugiemu: »Chodź tu!« – a przychodzi; a słudze: »Zrób to!« – a robi”. Gdy Jezus to usłyszał, zdziwił się i rzekł do tych, którzy szli za Nim: „Zaprawdę, powiadam wam: U nikogo w Izraelu nie znalazłem tak wielkiej wiary. Lecz powiadam wam: Wielu przyjdzie ze Wschodu i Zachodu i zasiądą do stołu z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem w królestwie niebieskim” (Mt 8,5–11). W przekazie Mateusza zostaje podkreślona wiara poganina. W ten sposób głoszenie Dobrej Nowiny w relacji Mateusza Żyda zostaje rozszerzone na wierzących pogan, których reprezentuje setnik – to ludzie godni zasiadać wśród patriarchów. Mateuszowy Jezus to także Chrystus, Zbawiciel wszystkich narodów. Autor czwartej Ewangelii relacjonuje to wydarzenie nieco inaczej, mówi o chorobie syna królewskiego dworzanina, który z Kafarnaum udał się do Jezusa przebywającego w okolicy. Uzdrowienie chłopca jest przedstawione jako drugi znak, jaki uczynił Jezus, przyszedłszy z Judei do Galilei (J 4,54).

Ewangelista Mateusz wspomina o Kafarnaum również w kontekście podatków. Warto wspomnieć, że niedaleko tej miejscowości został powołany sam Mateusz, który jako celnik pobierał podatki (Mt 9,9–13; Mk 2,13–17; Łk 5,27–32). Tylko od niego dowiadujemy się o interesującym epizodzie w Kafarnaum na temat płacenia podatku na świątynię: Gdy przyszli do Kafarnaum, przystąpili do Piotra poborcy dwudrachmy z zapytaniem: „Wasz Nauczyciel nie płaci dwudrachmy?” Odpowiedział: „Tak”. Gdy wszedł do domu, Jezus uprzedził go, mówiąc: „Szymonie, jak ci się zdaje? Od kogo królowie ziemscy pobierają daniny lub podatki? Od synów swoich czy od obcych?” Gdy powiedział: „Od obcych”, Jezus mu rzekł: „A zatem synowie są wolni. Żebyśmy jednak nie dali im powodu do zgorszenia, idź nad jezioro i zarzuć wędkę! Weź pierwszą rybę, którą wyciągniesz, i otwórz jej pyszczek: znajdziesz statera. Weź go i daj im za Mnie i za siebie!” (Mt 17,24–27).

Św. Łukasz nie znał Jezusa osobiście i był jedynym nie-Żydem wśród ewangelistów. Przy pisaniu swojej Ewangelii oparł się na wiadomościach naocznych świadków i sługach słowa Bożego, a następnie włączył życie Jezusa w ramy historii. W przekazie tym odnajdujemy opisy wydarzeń z Kafarnaum, które znamy z relacji Marka i Mateusza. Łukasz tak jak Marek wspomina, że Jezus zamieszkał w domu Piotra, uzdrawiał chorych i nauczał (Łk 4,38–48, por. Mk 1,29–34, 2,1–12). Opuszczając Kafarnaum, potępił miasto jak inne, które nie usłuchały jego wezwania do pokuty (Mt 11,23; Łk 10,15). Czwarty ewangelista wspomina również, że Jezus nauczał w tutejszej synagodze i tutaj wygłosił mowę eucharystyczną (J 6,24–59).

A zatem w relacjach Ewangelii Kafarnaum jest miejscem zamieszkania nie tylko pierwszych uczniów i ich rodzin, ale też miejscem, do którego Jezus wracał po kolejnych etapach nauczania w Galilei. Dlatego miasto otrzymało miano Jezusowego.

Pozostałości starożytne

O późniejszych losach Kafarnaum wiemy niewiele, wspomina o nim Józef Flawiusz. Jednak w późniejszych źródłach żydowskich wymienia się Kafarnaum jako siedzibę minim, czyli sekciarzy – być może chodziło tu o nawiązanie do czasów Jezusa. W IV wieku osadę zamieszkiwali prawie wyłącznie Żydzi.

Jeśli chodzi o wspólnotę chrześcijańską, to powstała ona tu około 352 roku wokół nawróconego Żyda Józefa. Jej dziełem był kościół wzniesiony na miejscu domu Piotra. Ostatnim śladem życia miejscowości Kafarnaum jest aramejska inskrypcja z V wieku w synagodze w Chammat-Gader. Z późniejszych czasów nie pozostało nic prócz ruin.

Świadectwo Eterii

W latach 393–396 pielgrzymująca po Ziemi Świętej Eteria pisała: „W Kafarnaum dom Księcia Apostołów stał się kościołem. Zachowały się jednak ściany domu. Tam właśnie Pan uzdrowił paralityka. Jest tam też synagoga, w której Pan uzdrowił opętanego. Wchodzi się do niej po licznych stopniach. Synagoga ta zbudowana jest z kwadratowych kamieni”.

W relacjach późniejszych pielgrzymów nie ma wzmianek na temat tego miasta. W 655 roku Kafarnaum uległo zniszczeniu, być może z powodu trzęsienia ziemi. Od tego czasu nazwa miasta nie jest wspominana. Od XIV wieku Żydzi odwiedzali tu grób pewnego rabina imieniem Tanchum, jednak z czasem nazwę Tanchum rozciągnięto na całą miejscowość. Prawdopodobnie stąd wzięła się nazwa używana przez Arabów – Talchum – następnie zmieniona w Tel Hum przez pielgrzymów z Zachodu.

O ruinach synagogi napisał po raz pierwszy E. Robinson w 1838 roku, a rozpoznał je jako Kafarnaum C. Wilson w 1865 roku.

Kustodia Ziemi Świętej

W 1894 roku Kustodia Ziemi Świętej zakupiła dość duży teren, który ogrodzono, aby zapobiec rozkradaniu budulca. W roku 1905 badacze niemieccy H. Kohl i C. Watzinger przeprowadzili pierwsze badania. Następnie prace archeologiczne wielokrotnie podejmowali archeolodzy franciszkańscy. Wśród nich pierwszy rektor Studium Biblicum Franciscanum w Jerozolimie o. Gaudenzio Orfali, który prowadził wykopaliska w latach 1921–1926. W tym czasie została też dokonana częściowa rekonstrukcja budowli. Odkryto wtedy wiele obiektów dawnego Kafarnaum. Szczególną uwagę przyciąga ośmioboczna posadzka mozaikowa z kościoła bizantyjskiego i ruiny synagogi. Od 1968 roku Kustodia podjęła nowe badania, którymi kierowali V. Corbo i S. Loffreda. Inne wykopaliska, prowadzone na wschód od terenu franciszkańskiego, odsłoniły domy z epoki bizantyjskiej i wczesnoarabskiej z VII i VIII wieku. Był to najwyraźniej dla Kafarnaum okres rozkwitu, co potwierdziło znalezienie w 1982 roku skarbu pod posadzką dziedzińca – 282 złotych denarów z okresu Umajjadów.

Z okresu bizantyjskiego pochodzi ośmioboczna bazylika z wielobarwną posadzką mozaikową, wzniesiona według tradycji na miejscu domu Piotra. Została ona odkopana prawie w całości już w roku 1921. Prace restauracyjne, których wymagały mozaiki, wykonał o. Corbo, który przy tej okazji przeprowadził dalsze staranne badania archeologiczne pod kościołem z V wieku. Wykopaliska prowadzone w 1968 roku ukazały nie tylko wcześniejsze budynki, ale także pozwoliły na odtworzenie kolejnych etapów zabudowań i ich datowanie. Odkryty kościół, składający się z dwóch ośmioboków ułożonych koncentrycznie z pięciobocznym portykiem, zakrystiami i baptysterium, został wzniesiony na początku V wieku na wcześniejszych budowlach kultowych. Centrum zarówno kościoła bizantyjskiego, jak i budowli wcześniejszej stanowiła sala otaczana czcią już od I wieku. Wokół niej zbudowano tzw. domus ecclesia (dom-kościół) judeochrześcijan z Kafarnaum. Budynek ten, który osiągnął szczytowy rozwój w IV wieku, wznosił się ponad wspomnianą salą otoczoną budynkami mieszkalnymi z I wieku. W ruinach sali znaleziono liczne graffiti z inskrypcjami greckimi, aramejskimi, syryjskimi i łacińskimi. O tym, że sala ta była właśnie wzmiankowanym przez Ewangelie domem św. Piotra, zaświadcza Eteria, która opisuje domus ecclesia nad domem Księcia Apostołów. Obecnie nad pozostałościami starożytnych zabudowań wznosi się współczesny kościół, który wystrojem nawiązuje do wydarzeń opisanych w Ewangelii.

Drugi ważny budynek odkryty w Kafarnaum to synagoga. To budowla na planie prostokąta, osadzona na podwyższeniu, wzniesiona z bloków białego wapienia. Robi on duże wrażenie w zestawieniu z czarnym bazaltem, z którego wzniesiono okoliczne domy. Budowla ta jest najokazalszą w całej Galilei synagogą z tego okresu. Zbudowana na osi północ – południe miała 20 m długości i atrium od strony wschodniej. Był to okazały piętrowy budynek, którego fasadę wieńczyły łuki. Troje drzwi prowadziło do właściwej synagogi podzielonej rzędami kolumn na szeroką nawę środkową i dwie wąskie nawy boczne. Naprzeciw wejścia poprzeczny rząd kolumn łączy tamte dwa rzędy. Wzdłuż naw bocznych biegną ławy. Korynckie kapitele kolumnady podtrzymywały architraw, na którym opierał się górny rząd kolumn zwieńczony fryzem i gzymsem, bogato dekorowany. Budowla robi zatem wrażenie także ze względu na bogatą ornamentykę kamienną ze stylizowanymi płaskorzeźbami roślin, owoców, figur geometrycznych, zwierząt, a nawet postaci mitologicznych. Wokół odkrytych budowli można podziwiać kamienne fragmenty gzymsu; na szczególną uwagę zasługuje wizerunek jońskiej świątyni na kołach – może ona wyobrażać Arkę Przymierza lub Przybytek. Wśród motywów dekoracyjnych znajdują się winne grona, jabłka, granaty, gałązki oliwne i symbole żydowskie, np. tzw. Pieczęć Salomona, czyli pentagram (gwiazda pięcioramienna), a także Tarcza Dawida – heksagram (gwiazda sześcioramienna) i siedmioramienny świecznik.

Biorąc pod uwagę plan, strukturę i dekorację synagogi w Kafarnaum, zalicza się ją do grupy odkrytych synagog galilejskich wzniesionych w IV wieku z poparciem władz cesarstwa. Franciszkańscy archeolodzy badający nawarstwienia drobnych znalezisk, głównie monet wydobytych w latach 1969–1970, datują budowlę również na połowę wieku IV lub nawet V wiek. Nie jest to zatem synagoga, w której nauczał i uzdrawiał Jezus Chrystus, jednak uważa się, że mogła ona powstać na tym samym miejscu, gdzie wcześniej wznosiła się świątynia znana z Ewangelii.

Zgromadzone wokół pozostałości materialne, takie jak słup milowy z tzw. Drogi Morskiej (Via Maris) czy prasy oliwy, żarna oraz częściowo zrekonstruowane budowle dają zwiedzającym wyobrażenie o tym, w jakiej scenerii odbywały się opisane przez Ewangelie wydarzenia w Kafarnaum, a wspaniała przyroda wraz z krzewami obsypanymi różnobarwnymi kwiatami pozostawiają niezapomniane wrażenie.

Anna Kuśmirek